ئامادەکردنی: ئارام شێرکۆ
لە کاتێکدا زۆرێک لە ناوچەکانی عێراق لە ژێر کاریگەریی وشکەساڵی و کەمبوونەوەی خاکی بەرهەمداردان، کەرکووک هێشتا وەک یەکێک لە گرنگترین ناوچە کشتوکاڵییەکانی وڵات ناسراوە. خاکی بەپیت و زەوییە فراوانەکانی، ئەم پارێزگایەیان کردووە بە سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانی دانەوێڵە، بە تایبەتی گەنم، جۆ و گەنمەشامی.
چەندین ساڵە کەرکووک لە ئاستی عێراق پێشەنگیی بەرهەمهێنانی گەنمەشامی دەکات. ئەم بەرهەمە، جگە لە دابینکردنی بەشێکی گرنگی پێداویستییەکانی بازاڕی ناوخۆ، سەرچاوەیەکی سەرەکیی داهاتیشە بۆ هەزاران جووتیار. ساڵانە سەدان هەزار دۆنم زەوی لە سنووری پارێزگاکە بۆ چاندنی گەنمەشامی تەرخان دەکرێت.
بەڵام لە پاڵ ئەم بەرهەمە زۆرەدا، هەڕەشەیەکی گەورەش هەیە؛ کەمبوونەوەی سەرچاوەکانی ئاو.
مەهدی موبارەک، توێژەری بواری ئاو و کشتوکاڵ، لە لێدوانێکی تایبەتدا دەڵێت خاکی کەرکووک بۆ چاندنی دانەوێڵە زۆر گونجاوە و جووتیاران ساڵانە بەرهەمی باش بەرهەم دەهێنن. بەڵام بە وتەی ئەو، گەنمەشامی لەو بەرهەمانەیە کە پێویستی بە بڕێکی زۆر ئاو هەیە و ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆ لە سەر ئاوە ژێرزەوییەکان دروست دەکات.
ئەو ئاگاداری دەدات کە بەردەوامبوونی چاندنی گەنمەشامی بە شێوەی ئێستا، لەگەڵ وشکەساڵی و کەمبارانیی چەند ساڵی ڕابردوو، دەتوانێت ببێتە هۆی دابەزینی ئاستی ئاو لە ناوچەکە.
بەپێی وتەی شارەزایانی ژینگە و کشتوکاڵ، گەنمەشامی بە بەراورد لەگەڵ زۆرێک لە بەرهەمەکانی تر، پێویستی بە ئاوێکی زۆرتر هەیە، بە تایبەتی لە ناوچە گەرمەکاندا. لە هەمان کاتدا، زۆربەی جووتیاران هێشتا پشت بە شێوازە کۆنەکانی ئاودان دەبەستن، ئەوەش دەبێتە هۆی بەفیڕۆچوونی بڕێکی زۆر ئاو.
شارەزایان پێیان وایە ئەگەر سیستەمە مۆدێرنەکانی ئاودان، وەک ئاودانی دڵۆپەیی و سیستەمی پرژاندن، بە شێوەیەکی فراوانتر بەکار بهێندرێن، دەتوانرێت بەکارهێنانی ئاو کەم بکرێتەوە و فشار لە سەر سەرچاوەکانی ئاو سووکتر بکرێت.
لە هەمان کاتدا، گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا و بەرزبوونی پلەی گەرما لە عێراق، کەرکووکیشی خستووەتە ناو بازنەی مەترسی. ئەگەر بارانبارین کەم بێت و بەکارهێنانی ئاو بە هەمان شێوەی ئێستا بەردەوام بێت، زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوچەکە لە داهاتوودا دەتوانن تووشی وشکبوون و لاوازی ببن.
لە هەمان کاتدا، زۆرێک لە جوتیاران بەهۆی کەمیی پشتگیریی حکوومەت و نەبوونی ستراتیژییەکی ڕوون، ناچار دەبن ئەو بەرهەمانە بچێنن کە قازانجی زیاتر دەهێنن، تەنانەت ئەگەر کاریگەریی نەرێنییان لەسەر ژینگە و سەرچاوە ئاوەکان هەبێت.
بەپێی زانیارییەکانی مەهدی موبارەک، لە سنووری پارێزگای کەرکووک نزیکەی دوو ملیۆن و پەنجا هەزار دۆنم زەوی بۆ کشتوکاڵ هەیە. لەم بڕە، نزیکەی ٩٠٠ هەزار دۆنم زەوی بەراوە و زیاتر لە یەک ملیۆن دۆنمیش زەوی دێمەکارە.
ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووبەری زەوییە بەراوەکان بەردەوام لە زیادبووندایە، بەهۆی لێدانی بیری ئیرتوازی و فراوانبوونی بەکارهێنانی سیستەمە مۆدێرنەکانی ئاودان، وەک پرژاندن و ئاودانی دڵۆپەیی.
بە وتەی ئەو توێژەرە، لە ئاستی عێراق بە گشتی، بەهۆی کەمبوونی ئاو و گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا، پلانی کشتوکاڵ بۆ گەنم و گەنمەشامی بەرەو سنوورداربوون و کەمکردنەوە دەڕوات. هەروەها پشتگیریی حکوومەت بۆ ئەو دوو بەرهەمە ستراتیژییەش کەمتر بووە.
بۆ نموونە، پارساڵ نرخی کڕینی یەک تۆن گەنم لەلایەن حکومەتەوە ٨٥٠ هەزار دینار بوو، بەڵام ئەمساڵ بۆ ٧٠٠ هەزار دینار دابەزێنراوە.
مەهدی موبارەک جەخت لەوە دەکات کە حکوومەت ئەمساڵ نە پەینی کیمیایی و نە دەرمانی دژ بە گیا بەسەر جووتیاراندا دابەش نەکردووە، تەنانەت بە نرخی داشکاویش.
بە پێچەوانەی گەنم، دۆخی گەنمەشامی زیاتر جێگای نیگەرانییە. ئەم بەرهەمە پێشتر لە ناو پلانی کشتوکاڵیدا جێگای خۆی هەبوو و نرخی کڕینیشی بۆ دیاری دەکرا. بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٣ پلانی کشتوکاڵی گەنمەشامی لە عێراق بەهۆی وشکەساڵی و کەمبوونی ئاو بە تەواوی ڕاگیرا.
لە ساڵی ٢٠٢٤ تەنها لە کەرکووک نزیکەی ٣٠٠ هەزار دۆنم زەوی بە گەنمەشامی چێندرا، چونکە دۆخی ئاو باشتر بوو. ئەو دەڵێت ئەمساڵ لە ئاستی هەموو عێراق پلانی چاندنی گەنمەشامی بۆ ٢٩٣ هەزار دۆنم دیاری کراوە، بەو مەرجەی تۆوی باش و سیستەمی ئاودانی مۆدێرن بەکار بهێندرێت.
بەپێی ئەو، هەرچەندە بارانبارینی ئەم وەرزە باشتر بووە و ڕێگەی بۆ گەڕانەوەی گەنمەشامی کردووەتەوە، بەڵام هێشتا باس لە پشتگیرییەکانی وەک دابینکردنی پەینی کیمیایی یان دیاریکردنی نرخی کڕین ناکرێت.
کەرکووک ئەمڕۆ تەنها شاری نەوت نییە؛ شاری خاکی بەرهەمدار و تینووی ئاویشە.
پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا ئەم پارێزگایە دەتوانێت لە هەمان کاتدا هەم خاکە بەرهەمدارەکانی بپارێزێت و هەم سەرچاوەکانی ئاوی؟
وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بەو پلان و ستراتیژییەی کە حکوومەت، دامەزراوە پەیوەندیدارەکان و جووتیاران دەیگرنەبەر. چونکە ئەگەر بەکارهێنانی ئاو بەبێ پلان بەردەوام بێت، ئەوا لە داهاتوودا هەم ئاو و هەم خاکی بەرهەمدار زیان دەبینن.
بۆیە پێویستە حکوومەت، جووتیاران و دامەزراوە ژینگەییەکان هاوکارییەکی نزیک لە نێوانیاندا هەبێت بۆ پاراستنی سەرچاوە سرووشتییەکان. چونکە ئەگەر ئاو نەما، ئەو خاکە بەپیتەش ناتوانێت ژیان بەرهەم بهێنێت.
کەرکووک لە نێوان زێڕی زەوی و تینوێتی بۆ ئاو وەستاوە؛ و چارەنووسی داهاتووی، لە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەم دوو سامانە سەرەکییەدا دەنووسرێت.
وەڵام بدەوه